Con mối là gì? Mối chúa, mối thợ, mối đất và mối gỗ

Con mối là côn trùng sống thành đàn, ăn xen-lu-lô có trong gỗ, giấy và các vật liệu làm từ thực vật; mối không phải là kiến, dù hay bị gọi là kiến trắng. Một đàn mối chia thành các đẳng cấp: mối thợ kiếm ăn và nuôi cả đàn, mối lính giữ tổ, mối chúa và mối vua sinh sản, mối cánh bay đi lập tổ mới. Trong nhà ở thường gặp hai nhóm: mối đất làm tổ nơi ẩm và vào nhà bằng đường mui, mối gỗ khô ở hẳn bên trong khối gỗ chúng ăn. Những con mối nhìn thấy chỉ là một phần nhỏ của đàn, nên diệt vài con không làm đàn mối ngừng hoạt động.

Con mối là gì, khác con kiến ở điểm nào?

Con mối là côn trùng xã hội: chúng sống thành đàn trong một tổ chung, phân công lao động theo đẳng cấp, và không cá thể nào tồn tại lâu khi tách khỏi đàn. Thức ăn của mối là xen-lu-lô, thành phần chính của gỗ, giấy và sợi thực vật. Mối thân mềm, dễ mất nước, nên gần như suốt đời ở trong đất, trong gỗ hoặc trong những lối đi có mái che do chúng tự đắp.

Vì mối thợ nhỏ, màu trắng ngà và đi thành hàng, nhiều người gọi mối là kiến trắng. Về sinh học, hai nhóm này khác xa nhau; theo cách phân loại phổ biến hiện nay, mối có họ hàng gần với gián hơn là với kiến. Bảng dưới đây nêu những khác biệt dễ kiểm chứng.

Đặc điểm	Con mối và con kiến
Thân	Mối: ngực và bụng liền một khối, không thắt eo, thân mềm. Kiến: eo thắt rõ giữa ngực và bụng, vỏ thân cứng.
Râu	Mối: râu thẳng, gồm nhiều đốt tròn nối nhau như chuỗi hạt. Kiến: râu gập khúc ở giữa.
Màu sắc	Mối thợ: trắng ngà đến vàng nhạt, gần như trong. Kiến thợ: nâu, đỏ hoặc đen, bóng.
Thức ăn	Mối: gỗ, giấy, vật liệu có xen-lu-lô. Kiến: đồ ngọt, chất đạm, vụn thức ăn; kiến không tiêu hoá gỗ.
Lối đi	Mối: đi trong đường mui kín hoặc trong lòng gỗ, hiếm khi lộ ra ánh sáng. Kiến: đi lộ thiên thành hàng trên tường, sàn, mặt bếp.
Quá trình lớn lên	Mối: mối non nở ra đã mang hình dáng gần giống mối trưởng thành, lớn dần qua các lần lột xác. Kiến: trải qua giai đoạn ấu trùng dạng sâu và nhộng trước khi thành kiến.
Hư hại cho nhà	Mối: ăn rỗng gỗ từ bên trong. Kiến: chủ yếu gây phiền toái quanh thức ăn; một số loài đục gỗ mục để làm tổ nhưng không ăn gỗ.

Một đàn mối gồm những đẳng cấp nào, mỗi đẳng cấp làm gì?

Mỗi cá thể trong đàn mối thuộc về một đẳng cấp, có hình dáng và nhiệm vụ riêng. Tỷ lệ giữa các đẳng cấp thường do chính đàn mối điều tiết: khi thiếu mối lính hay mối thợ, một phần mối non sẽ phát triển theo hướng đó để bù vào.

Đẳng cấp	Vai trò trong đàn
Mối thợ	Đông nhất đàn. Tìm và gặm thức ăn, mớm cho các đẳng cấp khác, chăm trứng và mối non, xây tổ, đắp đường mui. Đây là đẳng cấp trực tiếp làm hư hại gỗ.
Mối lính	Đầu lớn, hàm khoẻ hoặc có tuyến tiết chất dính tuỳ loài. Canh giữ lối vào và những chỗ tổ bị vỡ; không tự ăn được, phải nhờ mối thợ mớm.
Mối chúa	Cá thể cái sinh sản chính, đẻ trứng để duy trì và mở rộng đàn. Ở lâu trong khoang sâu của tổ và được mối thợ chăm sóc.
Mối vua	Cá thể đực sống cạnh mối chúa, giao phối nhiều lần để mối chúa tiếp tục đẻ. Kích thước nhỏ hơn mối chúa nhiều.
Mối cánh	Mối sinh sản thế hệ mới, có mắt và hai đôi cánh. Rời tổ theo từng đợt bay để kết đôi và lập đàn mới ở nơi khác.
Mối sinh sản bổ sung	Ở nhiều loài, một số cá thể trong tổ có thể phát triển thành mối sinh sản thay thế khi mối chúa, mối vua suy yếu hoặc khi đàn mở rộng sang tổ phụ.
Mối non	Lứa mối mới nở, được nuôi trong tổ; lớn lên sẽ phân hoá thành mối thợ, mối lính hoặc mối cánh tuỳ nhu cầu của đàn.

Mối chúa trông thế nào và vì sao hầu như không ai nhìn thấy?

Mối chúa khởi đầu là một con mối cánh bình thường. Sau khi kết đôi và lập tổ, phần bụng lớn dần theo năm tháng để chứa buồng trứng; ở nhiều loài mối đất, mối chúa trưởng thành dài gấp nhiều lần mối thợ và gần như không tự di chuyển được. Phần đầu và ngực vẫn nhỏ, sẫm màu; phần bụng trắng ngà, căng, có các vạch ngang sẫm.

Mối chúa không kiếm ăn. Mối thợ mớm thức ăn, lau chùi và chuyển trứng sang các khoang ấp. Với mối đất, mối chúa thường nằm cùng mối vua trong một khoang riêng có vách dày ở phần sâu của tổ chính. Những gì lộ ra trong nhà như đường mui hay gỗ bị ăn vì thế hầu như không phải là nơi mối chúa ở.

Mối chúa có thể sống và đẻ trứng trong nhiều năm, lâu hơn hẳn mối thợ. Đó là lý do một tổ mối không được xử lý có thể tồn tại rất lâu dưới cùng một ngôi nhà.

Mối đất và mối gỗ khô khác nhau thế nào?

Khi nói về mối trong nhà ở, người ta thường chia thành hai nhóm theo nơi sinh sống. “Mối đất” là cách gọi phổ thông cho nhóm mối cần đất và độ ẩm; “mối gỗ”, hay con mối gỗ, thường chỉ mối gỗ khô, nhóm sống trọn đời trong thanh gỗ. Xác định đúng nhóm là điều kiện đầu tiên để chọn hướng xử lý.

Tiêu chí	Mối đất và mối gỗ khô
Nơi làm tổ	Mối đất: trong đất, dưới nền, quanh móng, gốc cây; có thể lập tổ phụ ở chỗ kín và ẩm trong nhà. Mối gỗ khô: ngay trong khối gỗ đang ăn như khung cửa, xà, đồ nội thất.
Nhu cầu về ẩm	Mối đất: cần nguồn ẩm thường xuyên, luôn giữ liên hệ với đất hoặc chỗ rò rỉ nước. Mối gỗ khô: sống nhờ lượng ẩm có sẵn trong gỗ, không cần tiếp xúc với đất.
Đường vào nhà	Mối đất: từ dưới lên, qua khe nứt nền, chân tường, hộp kỹ thuật. Mối gỗ khô: mối cánh bay vào khe gỗ hở, hoặc theo đồ gỗ đã nhiễm từ nơi khác chuyển đến.
Dấu vết	Mối đất: đường mui bằng đất, gỗ bị ăn có lẫn đất ẩm. Mối gỗ khô: không có đất; các hạt phân khô, cứng, rời nhau rơi thành đống dưới món đồ.
Quy mô đàn	Mối đất: đàn thường rất đông, kiếm ăn trên phạm vi rộng, có thể vượt ra ngoài ranh một căn nhà. Mối gỗ khô: đàn nhỏ hơn nhiều, nhưng một ngôi nhà có thể có nhiều đàn tách biệt.
Tốc độ gây hại	Mối đất: thường nhanh hơn do đàn đông. Mối gỗ khô: chậm hơn, hư hại tích tụ âm thầm trong từng thanh gỗ.
Mức độ khó xử lý	Mối đất: khó ở chỗ tổ nằm ngoài tầm với, phải tác động đến cả đàn qua lối đi của chúng. Mối gỗ khô: khó ở chỗ phải tìm ra từng khối gỗ nhiễm, kể cả phần gỗ khuất trong trần, mái.
Hướng xử lý	Cả hai nhóm đều cần khảo sát để xác định loài và phạm vi trước khi chọn phương án; với dịch vụ Diệt mối của UpClean, phần xử lý do đội kỹ thuật UpClean trực tiếp thực hiện.

Mối thợ ăn gỗ bằng cách nào mà gỗ rỗng từ bên trong?

Con mối ăn gỗ mà Quý khách bắt gặp trong khung cửa hay chân tủ là mối thợ. Chúng dùng hàm gặm từng mảnh gỗ rất nhỏ; việc phân giải xen-lu-lô phần lớn nhờ vào hệ vi sinh vật sống cộng sinh trong ruột mối. Mối lính, mối chúa và lứa mối non không tự kiếm ăn, nên mối thợ mớm lại thức ăn đã xử lý cho cả đàn. Thói quen chia sẻ thức ăn này cũng là cơ sở của phương pháp dùng bả: thứ mối thợ ăn vào sẽ được truyền dần cho những cá thể khác trong tổ.

Mối thường ăn phần thớ gỗ mềm trước và chừa lại lớp vỏ mỏng bên ngoài để giữ ẩm, tránh ánh sáng. Vì vậy một thanh khung cửa có thể trông nguyên vẹn, lớp sơn còn bóng, trong khi bên trong đã thành nhiều lớp rỗng. Với mối đất, các khoang rỗng thường được trát đất ẩm; với mối gỗ khô, khoang rỗng sạch và khô.

Vòng đời của một đàn mối diễn ra thế nào?

Vòng đời của từng con mối gắn với vòng đời của cả đàn. Khái quát, một đàn mối đi qua các giai đoạn sau; thời gian của từng giai đoạn thay đổi theo loài, nhiệt độ, độ ẩm và nguồn thức ăn.

Bay phân đàn: khi tổ đủ lớn và thời tiết ấm, ẩm, mối cánh rời tổ hàng loạt.
Kết đôi: mối đực và mối cái gặp nhau, rụng cánh, cùng tìm một chỗ kín có gỗ hoặc đất ẩm rồi tự bít lối vào.
Lứa đầu tiên: mối chúa đẻ một số ít trứng; cặp mối bố mẹ tự chăm lứa mối non này.
Phân hoá: mối non lột xác nhiều lần, trở thành mối thợ và mối lính; từ đây mối thợ đảm nhận việc kiếm ăn và nuôi đàn.
Lớn dần: mối chúa đẻ ngày một nhiều, tổ mở rộng, đường kiếm ăn vươn xa hơn; giai đoạn này thường kéo dài nhiều năm và gần như không để lại dấu hiệu bên ngoài.
Trưởng thành: tổ bắt đầu sinh ra mối cánh, và chu kỳ lặp lại ở một nơi khác.

Vì sao diệt vài con nhìn thấy không giải quyết được cả đàn mối?

Từ cách tổ chức đàn nêu trên, có thể hiểu vì sao việc xịt, đập hay quét sạch số mối đang lộ ra ít khi thay đổi được tình hình.

Số mối nhìn thấy chỉ là một phần nhỏ của lực lượng mối thợ đang kiếm ăn; phần lớn đàn ở trong tổ và trong các lối đi kín.
Mối chúa vẫn đẻ trứng, nên số mối thợ mất đi được bù lại sau một thời gian.
Mối lính và mối thợ nhanh chóng bịt chỗ bị phá, bỏ lối đi cũ và mở lối mới ở vị trí khó thấy hơn.
Ở nhiều loài, đàn có mối sinh sản bổ sung và tổ phụ; mất một phần tổ, thậm chí mất mối chúa, đàn vẫn có thể phục hồi.
Với mối gỗ khô, mỗi khối gỗ nhiễm là một đàn riêng; xử lý một món đồ không tác động tới đàn ở món khác.

Hướng xử lý cả đàn: Bài Cách diệt mối tận gốc tại nhà nêu những cách làm nhằm vào cả đàn và nhận định về các mẹo thường được truyền tai.

Khi nào nên nhờ khảo sát, và UpClean hỗ trợ những gì?

Hiểu về con mối giúp Quý khách mô tả đúng điều mình thấy; việc xác định loài, vị trí tổ và phạm vi đàn vẫn cần một buổi khảo sát tại chỗ. Quý khách nên đề nghị khảo sát khi thấy mối thợ hoặc mối lính trong gỗ, đường mui còn ẩm, hạt phân mối gỗ khô xuất hiện trở lại sau khi đã quét dọn, hoặc mối cánh chui ra từ bên trong nhà.

Khảo sát miễn phí: UpClean trực tiếp khảo sát tại nhà; sau buổi này Quý khách nhận phương án kèm báo giá bằng văn bản.
Xử lý trực tiếp: Phần xử lý mối do đội kỹ thuật UpClean trực tiếp thực hiện; UpClean đã công bố đủ điều kiện cung cấp dịch vụ diệt côn trùng theo quy định. Chuyên viên Up sắp xếp lịch, che chắn đồ đạc, theo dõi từng vị trí và lau dọn khi việc xử lý hoàn tất.
Nhà sắp xây hoặc cải tạo lớn: Dịch vụ phòng chống mối công trình xử lý từ giai đoạn làm nền, móng, theo tiến độ thi công.
Khi dấu vết là bột gỗ mịn: Lỗ tròn nhỏ kèm bột mịn thường là mọt gỗ, một nhóm côn trùng khác, cần cách xử lý khác.

Câu hỏi thường gặp

Con mối có phải là kiến trắng không?+

Con mối không phải là kiến. “Kiến trắng” chỉ là tên gọi dân gian của mối thợ, do chúng nhỏ, màu trắng ngà và sống thành đàn. Mối và kiến khác nhau về hình dáng thân, râu, thức ăn và cách lớn lên.

Mối chúa nằm ở đâu trong tổ mối?+

Mối chúa thường nằm cùng mối vua trong một khoang riêng ở phần sâu của tổ chính, được mối thợ chăm sóc và canh giữ. Với mối đất, tổ chính phần nhiều nằm dưới nền nhà hoặc trong lòng đất, nên mối chúa hầu như không xuất hiện ở những chỗ có thể nhìn thấy trong nhà.

Bắt được mối chúa thì đàn mối có chết không?+

Bắt được mối chúa chưa chắc làm đàn mối chết. Ở nhiều loài, đàn có thể nuôi mối sinh sản thay thế, nên tổ vẫn tiếp tục hoạt động. Các phương án xử lý vì vậy hướng đến cả đàn thay vì tìm bắt một cá thể.

Mối thợ có mắt không, vì sao mối sợ ánh sáng?+

Mối thợ ở nhiều loài không có mắt phát triển; chúng định hướng chủ yếu bằng mùi và sự tiếp xúc. Thân mối mềm, dễ mất nước, nên mối tránh nơi sáng, khô và có gió; đường mui chính là cách chúng tự tạo một lối đi tối và ẩm.

Mối đất có lên được các tầng cao không?+

Mối đất có thể lên các tầng cao. Chúng đi theo khe tường, hộp kỹ thuật, đường ống và giữ ẩm bằng đường mui; khi gặp nguồn nước ổn định ở tầng trên, chúng có thể lập tổ phụ tại đó.

Mối gỗ khô có cần đất hay nước không?+

Mối gỗ khô không cần đất và không cần nguồn nước riêng. Chúng lấy lượng ẩm cần thiết từ chính khối gỗ đang ăn và sống trọn đời trong đó. Do không đắp đường mui, dấu vết thường thấy của nhóm này là các hạt phân khô rơi dưới đồ gỗ.

Một đàn mối có bao nhiêu con?+

Số lượng mối trong một đàn thay đổi rất lớn theo loài và tuổi của tổ. Đàn mối đất trưởng thành thường rất đông, trong khi đàn mối gỗ khô nhỏ hơn nhiều. Dù đàn lớn hay nhỏ, số mối lộ ra ngoài thường ít hơn hẳn số đang ở trong tổ.

Con mối có vai trò gì trong tự nhiên?+

Ngoài tự nhiên, mối phân huỷ gỗ mục, cành lá khô và trả chất dinh dưỡng về cho đất. Mối chỉ trở thành vấn đề khi nguồn xen-lu-lô chúng tìm đến là khung cửa, sàn gỗ, tủ và giấy tờ trong nhà.

Con mối: mối chúa, mối thợ, mối đất, mối gỗ và cách một đàn mối vận hành